Şirketler İçin Ticari Sözleşme Yönetimi ve Cezai Şart

Bursa'da bir nakliye firması, uzun yıllardır çalıştığı tedarikçisiyle aralarındaki sözleşmeyi WhatsApp'tan iki satırla bitirmeye kalktı. Karşı taraf inkar etti, sözleşme devam ediyormuş gibi davrandı. Mahkeme sürecinde kaybedilen hem zaman hem para, baştan bir avukata danışmanın kat kat üzerindeydi.

Bu tablo Bursa'da sık karşılaştığım bir senaryo. Ticaretin hızı bazen hukuki tedbirlerin önüne geçiyor; "sözümüz senettir" güveniyle veya internetten indirilen tip sözleşmelerle milyonluk taahhütlerin altına giriliyor. Kriz anında sizi koruyacak olan tek şey, o kağıttaki maddelerin hukuki geçerliliği.

Sözleşme Özgürlüğünün Sınırları: Geçersiz Maddeler (TBK 27)

Hukukumuzda sözleşme özgürlüğü (TBK m. 26) asıldır — taraflar sözleşmenin konusunu diledikleri gibi belirleyebilir. Ama bu özgürlük mutlak değil.

Kanunun emredici hükümlerine, kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı maddeler kesin hükümsüzdür (TBK m. 27). Mesela sözleşmeye "borçlu borcunu ödemezse alacaklı işyerine el koyar" diye bir madde ekleseniz, bu madde Lex Commissoria yasağına takılır ve yok hükmünde sayılır. Tarafların imzalamış olması, yasaya aykırı bir maddeyi geçerli kılmaz.

Bu yüzden sözleşme metni imzalanmadan önce bir hukukçunun "norm denetimi"nden geçirilmesi, sonradan sürprizleri önler.

Cezai Şart ve Basiretli Tacir Sorumluluğu

Ticari ilişkilerde taahhüdün yerine getirilmesini sağlayan en güçlü araç cezai şarttır (TBK m. 179). Asıl borcun ifa edilmemesi durumunda, alacaklının zararını ispat etmesine gerek kalmaksızın talep edebildiği tazminattır.

Burada tacirler için kritik bir ayrım var:

• Bireysel vatandaş: "Bu ceza çok fahiş, ekonomik mahvıma sebep olur" diyerek hakimden indirim (tenkis) isteyebilir (TBK m. 182/3).
• Tacir (şirket): Basiretli bir iş insanı gibi davranmakla yükümlüdür (TTK m. 18/2). İmzaladığı sözleşmedeki cezai şart ne kadar yüksek olursa olsun, sonradan hakimden tenkis talep edemez.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, tacir sıfatıyla hareket eden şirketin imzaladığı protokolde kararlaştırılan aylık 50.000 USD'lik cezai şart uygulamasında, tarafların ortak iradeleri ve sonraki davranışları incelenerek sözleşmenin sona erip ermediğini değerlendirdi; tacirin sözleşmede kararlaştırılan cezai şarttan doğan yükümlülüğünü öngörmesi gerektiğini teyit etti. (Yargıtay 11. HD, E. 2025/3645, K. 2026/1145, 26.02.2026)

Sonuç olarak: cezai şart maddesini okumadan imzalamak, şirketin sonunu getirebilir.

Sözleşmenin Sona Ermesi: Fesih, Dönme ve Bildirim Yükümlülüğü

Ticari evliliği bitirmek, başlatmaktan daha maliyetlidir.

Süreli sözleşmelerde haksız fesih: Belirli süreli bir sözleşmede —temerrüt, ayıplı mal teslimi gibi— haklı bir neden yoksa süre bitmeden tek taraflı olarak feshedemezsiniz. Ederseniz, karşı tarafın sözleşme sonuna kadar elde edeceği yoksun kalınan kârı ödemek zorunda kalırsınız.

Bu konuda Yargıtay'ın değerlendirmesi oldukça nettir:

Uzun soluklu bir bayilik sözleşmesinde davalı şirket, bildirim süresi vermeksizin davacının sistemlere erişimini engelleyerek bayi kodunu iptal etti ve ardından noter ihtarıyla sözleşmeyi feshetti. Yargıtay, sözleşmede 30 günlük ihbar süresi öngörülmesine rağmen bu süreye uyulmadığını tespit ederek, davacının bu süre için kâr kaybı tazminatı talep edebileceğine hükmetti ve 227.023,59 TL maddi tazminatın ödenmesine karar verilmesini onayladı. (Yargıtay 11. HD, E. 2025/4233, K. 2026/1142, 26.02.2026)

Fesih bildiriminin şekli (TTK m. 18/3): Tacirler arasında fesih bildirimleri, temerrüt ihtarları ve sözleşmeden dönme beyanları şu yollardan biriyle yapılmak zorundadır:

• Noter ihtarnamesi
• Taahhütlü mektup
• Telgraf
• KEP (Kayıtlı Elektronik Posta)

E-posta veya WhatsApp ile yapılan "sözleşmeyi iptal ediyorum" beyanları karşı taraf inkar ederse hukuken geçersizdir — sözleşme devam ediyormuş gibi işlem görür.

Yetki Anlaşması ve Delil Sözleşmesi: Davanız Daha Açılmadan Kazanmak

Sözleşmenin sonundaki bu iki teknik madde, olası bir davada size zaman ve para kazandırır.

Yetki şartı (HMK m. 17): Bursa merkezli bir firma olarak İstanbul veya Ankara mahkemelerinde dava takip etmek zorunda kalmamak için sözleşmeye şu cümleyi ekleyin: "Uyuşmazlık halinde Bursa mahkemeleri ve icra daireleri münhasıran yetkilidir."

Delil sözleşmesi (HMK m. 193): Sözleşmeye "tarafların ticari defterleri, e-posta yazışmaları ve muhasebe kayıtları kesin delil teşkil edecektir" maddesi eklenirse, şahit dinletmeye gerek kalmadan kendi kayıtlarınızla davanızı ispatlayabilirsiniz.

Dövizle Sözleşme Yasağı ve 32 Sayılı Karar

Enflasyonist ortamda dolar veya euro üzerinden sözleşme yapmak cazip görünür ama yasal engeller var.

32 Sayılı Karar uyarınca, Türkiye'de yerleşik kişiler arasında —ihracat, dış kredi gibi istisnalar dışında— gayrimenkul, kiralama, iş, hizmet ve eser sözleşmelerinde bedelin döviz veya dövize endeksli kararlaştırılması yasaktır.

Bu yasağa aykırı sözleşmeler hem geçersizlik riski taşır hem de ağır idari para cezalarına yol açar. Pratikte kullanılan yöntem bedeli TL cinsinden belirleyip döviz kuruna endeksli güncelleme maddesi eklemektir — ancak bu da belirli koşullara tabidir.

Damga Vergisi: Gözden Kaçan Maliyet

Genellikle atlanır ama önemli bir kalem.

Belli bir parayı kapsayan sözleşmeler imzalandığı anda Damga Vergisi doğar. İki yasal yöntemle bu yük azaltılabilir: sözleşmeyi "kefil" yerine "müşterek borçlu" imzasıyla düzenlemek veya nüsha sayısını "1 asıl" olarak belirlemek. Bu detaylar için mali müşaviriniz ve avukatınızla birlikte hareket etmenizi öneririm.